Cuộc chiến AI nơi công sở Trung Quốc: Một công cụ số hóa bạn, một công cụ phá hủy bạn
Tại các văn phòng ở Trung Quốc, một cuộc chiến âm thầm nhưng đầy kịch tính đang diễn ra – không giữa con người với con người, mà giữa hai công cụ AI đối lập nhau: một bên muốn số hóa tri thức của nhân viên thành digital agent , và bên kia ra đời để phá hủy chính dữ liệu đó trước khi nó bị lấy mất.
Dự án mang tên colleague.skill, được chia sẻ miễn phí trên GitHub bởi một lập trình viên có biệt danh titanwings, cho phép tạo ra một AI Agent mô phỏng chính xác phong cách làm việc của một nhân viên. Công cụ này sử dụng digital traces như lịch sử trò chuyện, email, tài liệu, và cả các mô tả lệnh để tái tạo ra một bản sao ảo – như thể một 'phiên bản AI' của chính người đó.
Chỉ trong vài tuần, dự án này đã thu hút gần 11.000 lượt đánh dấu sao trên GitHub – một con số remarkable cho một công cụ như vậy. Người phát triển quảng bá nó như một giải pháp giúp chuyển giao công việc suôn sẻ khi đồng nghiệp nghỉ việc, hoặc giúp người mới tiếp nhận nhanh hơn từ người tiền nhiệm.
Nhưng ẩn sâu bên dưới là một nỗi lo lớn: liệu công cụ này có đang bị các nhà quản lý lợi dụng để replace con người? Trong bối cảnh nhiều công ty Trung Quốc yêu cầu nhân viên lưu lại chi tiết mọi thứ – từ cách ra quyết định, quy trình xử lý đến phong cách giao tiếp – thì colleague.skill không còn là công cụ hỗ trợ, mà là bản thiết kế thay thế lực lượng lao động.
Thuật ngữ chưng cất kỹ năng bắt đầu lan truyền mạnh trên mạng xã hội Trung Quốc – một cách gọi mỉa mai cho việc biến một con người thành một tệp dữ liệu skills có thể sao chép, tái sử dụng, và cuối cùng là vứt bỏ. Và đúng vào ngày 3/4, một phản ứng tất yếu đã xuất hiện.
Deng Xiaoxian, một nhà sáng tạo nội dung, đăng tải video giới thiệu công cụ đối trọng mang tên anti-distillation skill. Cô tuyên bố: Không ai muốn bị biến thành một tệp kỹ năng rồi mất việc. Công cụ của cô làm điều ngược lại: nó takes skill files – loại dữ liệu mà nhân viên buộc phải nộp – rồi xử lý để biến chúng trở nên vô giá trị đối với quá trình huấn luyện AI.
Cách hoạt động rất thông minh: thông tin quan trọng như kinh nghiệm decision-making , khả năng phán đoán theo ngữ cảnh, và tri thức chuyên môn sẽ bị loại bỏ hoặc thay thế bằng dữ liệu mơ hồ. Kết quả là một tệp 'sạch' – vẫn đủ chuyên nghiệp để nộp, nhưng không còn giá trị cho AI học hỏi. Đồng thời, người dùng vẫn giữ một bản sao lưu riêng tư với tri thức thật để tự sử dụng.
Công cụ này có ba mức làm sạch: nhẹ, trung bình, nặng. 'If your company only cares about procedure , chỉ kiểm tra xem bạn có nộp hay chưa, hãy dùng mức nặng', Deng nói với giọng nửa đùa nửa thật – nhưng ai cũng hiểu đó là tiếng nói của một thế hệ nhân viên đang phản kháng lại sự giám sát và khai thác quá mức.
Ngày càng nhiều người dùng đang tải về cả colleague.skill lẫn anti-distillation, tạo nên một hiện tượng đối đầu kỳ lạ: công nghệ chống lại công nghệ, nhân viên chống lại hệ thống. Nỗi sợ AI replacement không còn là lý thuyết – nó đã hiện hữu trong từng cú nhấp chuột, từng tệp dữ liệu bị thu thập.
Trên nền tảng như Xiaohongshu, chủ đề #AIAnxiety thu hút hơn 2,6 triệu lượt xem. Những lời than thở như 'Keeping up with AI is more exhausting than the job ' hay 'Bao giờ sẽ đến lượt tôi?' không còn là cá biệt. Một nhân viên ở Thượng Hải so sánh môi trường làm việc hiện tại với trò chơi Squid Game: bạn có thể bị loại bất cứ lúc nào.
Theo phân tích từ Đại học Bắc Kinh, nhu cầu tuyển dụng cho các vị trí dễ bị AI thay thế – như lập trình, editing , bán hàng – đã giảm mạnh từ 2018 đến 2024. Dự báo toàn cầu cho thấy các vụ sa thải 'do AI' có thể tăng gấp 9 lần vào năm 2026. Dù không phải mọi trường hợp đều thực sự liên quan đến AI, thì sức ép là có thật – và tâm lý lo âu đã thành hiện tượng phổ biến.
Cuộc đấu giữa colleague.skill và anti-distillation không chỉ là về công nghệ – nó là cuộc chiến về tự chủ con người, về quyền sở hữu tri thức, và về ranh giới giữa hỗ trợ và replacement . Trong khi các công ty tiếp tục khai thác dữ liệu nhân viên, thì những công cụ như anti-distillation skill đang cho thấy: không phải ai cũng sẵn sàng trở thành dữ liệu huấn luyện miễn phí.
Tôi đã cài anti-distillation ngay sau khi xem video của Deng Xiaoxian. Mỗi lần nộp skill file tệp kỹ năng, tôi đều xử lý ở mức nặng. Cấp trên chỉ kiểm tra có – không, không ai đọc kỹ cả. Đây là cách duy nhất để tự bảo vệ mình.
Cái gọi là chưng cất kỹ năng nghe rất khoa học, nhưng bản chất là labor exploitation bóc lột sức lao động ở cấp độ mới. Họ không trả tiền cho việc bạn tạo ra tri thức, nhưng lại lấy nó để huấn luyện AI thay bạn.
Thật ra colleague.skill không xấu, nếu dùng đúng mục đích. Nhưng khi quản lý bắt buộc bạn phải lưu lại tất cả, thì nó thành surveillance tool công cụ giám sát. Tự nguyện hay ép buộc – ranh giới rất mong manh.
Mình làm biên tập nội dung, mỗi ngày đều cảm thấy pressure áp lực. Sếp liên tục hỏi: 'AI làm được không?'. Giờ thì mình hiểu tại sao rồi. Anti-distillation là ánh sáng cuối đường hầm.
Cười ra nước mắt. Một bên tạo AI để thay người, một bên tạo AI để phá dữ liệu. Chúng ta đang sống trong một tech satire vở kịch công nghệ mà nhân vật chính là chính mình.
Thử tưởng tượng: bạn nghỉ việc, công ty vẫn giữ bản sao AI của bạn, trả lương 0 đồng, và bắt nó làm việc 24/7. Đó không phải là future tương lai đâu, đó là hiện tại ở một vài nơi rồi.
Chưng cất kỹ năng nghe thì hay, nhưng ai sở hữu tri thức đó? Tôi làm ra nó, nhưng công ty lại giữ nó? Rồi sau này, chính AI được huấn luyện từ tri thức của tôi sẽ reject job application từ chối đơn xin việc của tôi? Quá ác mộng.
Tôi đã từng nghĩ hiệu suất AI là điều tốt. Nhưng khi thấy công ty cắt giảm 30% nhân sự, trong đó có bạn tôi chỉ vì 'chậm thích nghi', thì tôi hiểu: efficiency hiệu suất đôi khi là cái cớ để loại bỏ con người.